HİPNOZ: NEDEN BAZI İNSANLAR HİPNOZA DAHA KOLAY GİRER?

Hipnoz, uzun yıllardır hem bilimsel hem de popüler kültürde merak uyandıran bir alan. Birçok insan hipnozu, kontrolün kaybedildiği, kişinin iradesinin devre dışı kaldığı gizemli bir hâl olarak hayal eder. Oysa modern bilimsel çerçevede hipnoz, bunun tam tersidir: kişinin farkındalığı kaybetmediği, tersine dikkat odağının yoğunlaştığı ve zihinsel esnekliğinin arttığı özel bir bilinç hâlidir. 

(Bazı araştırmacılar bunun gerçekten ayrı bir “bilinç durumu” olup olmadığını tartışsa da, genel olarak hipnozun dikkat ve farkındalık düzenlenmesiyle ilgili olduğu konusunda fikir birliği vardır.) 

Hipnozu anlamanın en temel yolu, onu bir “zihinsel odaklanma ve yönlendirilmiş farkındalık süreci” olarak ele almaktır. Kişi hipnoz sırasında çevresiyle bağı koparmasa da dikkatini daha sınırlı bir alana toplar; tıpkı derin bir kitap okurken etraftaki sesleri duymayıp sayfalara gömülmek gibi. Bu nedenle hipnoz, kontrolün kaybedildiği bir durum değil, kontrolün daha incelmiş bir biçimde kullanıldığı bir durumdur. 

Hipnozun kökeni 18. yüzyıla kadar uzanır; ancak dönemin mistik ve gösteri odaklı anlayışlarından sıyrılıp bilimsel bir yapıya kavuşması özellikle 19. yüzyılın sonlarında gerçekleşmiştir. Aslında bazı kaynaklar bu sürecin temellerini 1840’larda James Braid’in attığını belirtir; hipnozu ilk kez tıbbi ve bilişsel bir süreç olarak tanımlayan kişi odur. Charcot ve Bernheim gibi isimler ise bu temeli genişleterek hipnozu klinik çerçeveye taşıdılar. 20. yüzyılın ortalarında Milton Erickson’un çalışmaları hipnozu daha esnek, danışana uyarlanabilir ve terapötik bir yöntem olarak tanımladı. Bugün hipnoz, klinik uygulamalarda kaygı yönetiminden kronik ağrıya, alışkanlık değişiminden stres düzenlemesine kadar pek çok alanda destekleyici bir araç olarak kullanılmaktadır. En önemli nokta ise şudur: hipnoz, bilincin kapanması değil, farkındalığın farklı bir düzeye taşınmasıdır. 

Bu noktada akla gelen doğal bir soru var: “Peki neden bazı insanlar hipnoza daha kolay  giriyor gibi görünür?” 

Bu farkın nedeni, kişilerin “güçlü” ya da “zayıf” olması değildir. Daha çok bilişsel ve dikkat süreçleriyle ilgilidir. Bilimsel araştırmalar hipnoza yatkınlığın üç ana faktörle ilişkili olduğunu gösterir. 

İlk faktör, odaklanmış dikkat kapasitesidir. Dikkatini bir noktaya kararlı biçimde verebilen, rahatsız edici uyaranları kısa süreli de olsa arka plana atabilen insanlar hipnotik sürece daha hızlı uyum sağlar. Bu, hipnotik hâlin temel mekanizmasıyla doğrudan bağlantılıdır çünkü hipnoz büyük ölçüde yoğunlaşmış dikkate dayanır. 

İkinci faktör, hayal gücünün ve imgelem becerisinin canlılığıdır. Hipnoz sırasında verilen telkinler çoğu zaman imgeler, duyusal hisler ve içsel sahneler üzerinden işler. Bu nedenle zihninde canlandırma becerisi güçlü olan kişiler telkinleri daha kolay “içselleştirir”. Araştırmalar, “absorption” (bir deneyime dalabilme) denen özelliğin hipnotize edilebilirliği güçlü şekilde öngördüğünü göstermektedir; yani kişi ne kadar kolay içine kapanıp bir sahneye dalabiliyorsa, hipnoz sırasında o kadar hızlı uyum sağlar. 

Üçüncü önemli nokta ise zihinsel esneklik ve öz-kontroldür. İlginç biçimde, yüksek öz-kontrolü olan kişilerin hipnoza tamamen kapalı olmadığı hatta bazı araştırmalarda sürece daha rahat uyum sağladığı görülmüştür. Bununla birlikte literatür öz-kontrol ile hipnotize edilebilirlik arasında çok güçlü ve tutarlı bir ilişki göstermemektedir. Yine de öz-kontrolü yüksek bir kişi, “Bu süreçte kontrolü kaybetmiyorum, sadece dikkati farklı bir biçimde yönetiyorum” hissini daha kolay benimseyebilir. Bu da hipnotik deneyimi daha akıcı hale getirir — ama tek belirleyici faktör değildir. 

Hipnoza zor giren insanlar ise çoğu zaman “kontrolü kaybetme” beklentisiyle sürece mesafeli yaklaşır. Bu bir direnç değil, daha çok yanlış bir beklentinin yarattığı tetikte olma hâlidir. Ancak araştırmalar, hipnoza düşük yanıt veren kişilerin çoğunlukla daha sınırlı imgeleme kapasitesine veya düşük absorption seviyelerine sahip olduğunu da göstermektedir. Yani kontrol kaybetme korkusu tek başına yeterli açıklama değildir; bilişsel farklılıklar da önemli rol oynar. Oysa hipnozda kişi her an çevresini duyar, süreci durdurabilir ve dilerse telkinleri reddedebilir. Süreç tamamen kişinin kendi kontrolü içerisindedir. 

Tüm bu bilgiler ışığında hipnoz, gizemli bir güç ilişkisi değil; kişinin kendi iç dünyasına daha düzenli şekilde erişmesini sağlayan bir bilinç hâlidir. Bazıları için bu geçiş daha hızlı olur, bazıları için daha yavaş. Ancak hız veya yatkınlık, hipnozun etkisini belirleyen bir “başarı göstergesi” değildir. Önemli olan, kişinin sürece güvenle ve merakla yaklaşabilmesidir. 

Sonuç olarak hipnoz, öz-kontrolün zayıflamasını değil, farklı bir biçimde kullanılmasını içerir. Bu nedenle hipnoza daha kolay giren insanlar zayıf değil, genellikle dikkat süreçlerini ve hayal gücünü etkin kullanan kişilerdir. Hipnozun gücü, kişinin kendi zihinsel kapasitesini yeniden düzenlemesine izin veren doğal bir süreçtir; mistik değil, manipülatif değil, tam tersine içsel düzen ve farkındalık üzerine kurulu bir deneyimdir. 

Yazar: Psikolog Doğa Simay ÖZKAYNAK